De Januskop

Zwitserland heeft een moeizame relatie met de EU. Aan de ene kant willen de Zwitsers maar wat graag met de EU samenwerken, aan de andere kant willen ze onafhankelijk en ‘soeverein’ blijven. Een gespleten houding dus. Vorige week gebeurde er iets bijzonders. Op één dag liet Zwitserland de EU twee verschillende gezichten gezien. Vrijdagochtend ondertekende de Zwitserse staatssecretaris in Brussel een overeenkomst over uitbreiding van het vrije personenverkeer met Kroatië, ‘s middags kondigde hij met de regering in Bern aan datzelfde vrije personenverkeer in te dammen. Hoe kan dit?

In februari 2014 nam het Zwitserse volk het massa-immigratie-initiatief van de SVP aan, waarin is bepaald dat Zwitserland de immigratie weer zelfstandig gaat sturen. Dit had directe gevolgen voor de relatie met de EU. In het voorjaar van 2014 zou Zwitserland namelijk de overeenkomst over uitbreiding van het vrije personenverkeer met de nieuwe EU-lidstaat Kroatië ondertekenen. Dit kon nu niet meer, en de afspraak werd dan ook afgezegd. De reactie van de EU was duidelijk: het maken van onderscheid tussen EU-burgers tolereren we niet. De EU dreigde Zwitserland uit te sluiten van Horizon 2020, het EU-onderzoeksprogramma. Een harde klap voor de Zwitserse universiteiten, die sterk afhankelijk zijn van deelname aan Horizon 2020 – kennis laat zich nu eenmaal niet door grenzen belemmeren.

Het massa-immigratie-initiatief bezorgt de Zwitserse regering al twee jaar lang slapeloze nachten: het blijkt onmogelijk te zijn om de wil van het volk in balans te brengen met de afspraken die met de EU zijn gemaakt. Om deelname aan Horizon 2020 zeker te stellen, moet er nu dringend iets gebeuren: de EU heeft geëist dat Zwitserland het verdrag over Kroatië voor februari 2017 ratificeert. De Zwitserse regering moest daarom handelen en stuurde de staatssecretaris naar Brussel: het verdrag ondertekenen is nog niet ratificeren, zo is de gedachte.

Direct na de ondertekening spoedde de Zwitserse staatssecretaris zich naar het vliegveld om op tijd in Bern te zijn voor een persconferentie met zijn regering. Onderwerp: het beperken van de immigratie uit EU-landen. Het voorstel van de regering is om een maximumaantal immigranten per jaar vast te stellen, mocht er geen andere oplossing komen met de EU. Dit zou betekenen: opzegging van het vrije personenverkeer met de EU, iets wat de Zwitsers eigenlijk niet willen.

De Zwitserse politiek heeft geen oplossing voor het probleem dat de SVP met dit volksinitiatief heeft veroorzaakt. De gespletenheid brengt het land elke keer weer in de problemen. Wat willen de Zwitsers nu eigenlijk? Territorialisme of globalisme, soevereiniteit of vrije handel? Het liefst allebei, maar dat gaat op den duur niet. De Januskop krijgt het steeds moeilijker.

 

 

Grenzen: obstakels of noodzaak?

Zijn grenzen obstakels voor het vrije verkeer van personen, goederen, ideeën? Of zijn grenzen juist hard nodig om een land te beschermen tegen terrorisme, immigranten en concurrentie? De betekenis van grenzen is volgens de Guardian de kern van het belangrijkste wereldwijde politieke debat van dit moment, ofwel de strijd tussen territorialisme en globalisme.

Donald Trump vertegenwoordigt het territorialisme, samen met Europese politici zoals Wilders, Orban en Farage. Trump gelooft in de kracht van de soevereine natiestaat, in een sterk leger dat de burgers beschermt tegen de buitenwereld. Voor territorialisten is alles binnen de eigen grenzen goed, alles daarbuiten is slecht. De Zwitserse SVP-minister Maurer drukte het ooit zo uit: ‘Wij zijn beter dan de anderen, en de anderen weten dat’.

Immigratie moet worden gestopt met grenzen, muren en hekken. Trump wil een muur bouwen tussen Mexico en de VS, Orban heeft al een hek gebouwd en ook Wilders pleit voor het sluiten van de grenzen. Farage hoopt op een Brexit, dan is het VK van een hoop problemen verlost. Maar ook de vrijheid van ideeën is volgens Trump gevaarlijk: om de verspreiding van terroristische propaganda te stoppen, wil hij delen van het internet sluiten, een virtuele muur bouwen dus.

Aan de andere kant van het spectrum staan de globalisten zoals Merkel, die geloven dat onderlinge verbindingen en netwerken vooruitgang brengen, en leiden tot welvaart en vrijheid. Zij streven naar samenwerking tussen regeringen, direct of in regionale en globale instituten zoals de EU, de WTO en de VN. Hier worden de afspraken gemaakt die iedereen aangaan, de uitdaging is om ervoor te zorgen dat deze afspraken ook worden nageleefd. Globalisten weten dat dit geen gemakkelijke opgave is, maar zij zijn ervan overtuigd dat de voordelen vele malen groter zijn dan de nadelen.

Territorialisme is een vorm van populisme: het biedt simpele antwoorden voor complexe vraagstukken, inspelend op en gebruikmakend van de angsten van de bevolking. Maar het grootste gevaar is dat territorialisten graag halve waarheden vertellen: zij spiegelen hun kiezers een veilige en gelukkige maatschappij achter hekken en gesloten grenzen voor, maar vertellen daar niet bij dat wij onze welvaart en vrijheid juist voor een belangrijk deel aan die open grenzen, aan de handel en dus aan de globalisering te danken hebben.

Merkel denkt dat we op een beslissend punt zijn aangeland. Voor haar is de kernvraag hoe we de globalisering in goede banen kunnen leiden, hoe we de open grenzen kunnen behouden nu zoveel vluchtelingen in korte tijd naar Europa komen. Het lijkt soms wel alsof ze bijna alleen staat in haar strijd. Haar vastberadenheid kan wellicht worden verklaard door haar persoonlijke ervaring. Merkel is in de DDR geboren, en heeft tot haar 35e jaar achter het IJzeren Gordijn geleefd. Zij weet wat dichte grenzen betekenen, zij heeft armoede, gebrek aan vrijheid en isolatie aan den lijve ondervonden.

Het is tijd om kleur te bekennen: willen we de open grenzen van Schengen, de EU, onze vrijheid en welvaart behouden, of geloven we de halve waarheden van de territorialisten en sluiten we ons op? Steunen we Merkel en laten we van ons horen, of wachten we als een bang konijn totdat we worden platgereden? O ja, we kunnen ook nog de handen voor onze ogen doen en hopen dat de problemen dan weggaan, maar ook dat werkt helaas niet.

 

 

 

 

 

 

‘Globalisering is een feit, Herr Stamm ….

… daar kunt u de ogen niet zo voor sluiten’, aldus Flavia Kleiner, oprichter en medevoorzitter van Operation Libero. ‘Het helpt niet om de handen voor de ogen te doen en dan te denken dat het niet gebeurt’. Zij heeft het tegen Luzi Stamm, lid van de rechtspopulistische SVP, die de beperking van de immigratie van zijn partij verdedigt. Dit fragment komt uit de laatste uitzending van Arena, het politieke discussieprogramma van de Zwitserse publieke zender SRF.

Eind december hield D66-Europarlementariër Sophie in ‘t Veld in Sociëteit de Witte in Den Haag de 5e Kerdijk-lezing. Het onderwerp van haar voordracht was ‘Grenzenloze Democratie’. Ook zij sprak over de grote uitdagingen waar wij voor staan, over globalisering en over de verlamming door angst. Sophie vergeleek de EU met een ‘konijn dat in de koplampen van een auto kijkt vlak voordat hij erdoor wordt verpletterd, in plaats van ervoor weg te lopen of een slimme truc te verzinnen.’

Ze hebben gelijk. Allebei. We leven in een grenzenloze, geglobaliseerde wereld, waarin we met een paar muiskliks de wereld kunnen rondreizen. We Skypen, vergaderen, reizen en leven over de hele wereld, en het dwaze idee van dichte grenzen leidt dan ook tot niets. Ja, Noord-Korea heeft vast hele dichte grenzen. De Sovjet Unie had die ook, ik herinner me nog altijd de wachttorens, de mijnenvelden en de soldaten met mitrailleurs aan de Tsjechische en Poolse grens. Maar dat alles was niet opgezet om ons buiten te houden, er ging bijna geen westerling naar het Oostblok, maar om de Tsjechen en Polen binnen te houden. Is er iemand die dat wil?

Wat we nu nodig hebben, is moed en visie. Politici, burgers, maatschappelijke organisaties, jongeren die op een realistische, open en creatieve manier de problemen van deze tijd te lijf gaan. Mensen die denken en handelen vanuit kansen, en niet vanuit bedreigingen. En ja, de angstgevoelens zijn er, en er zijn mensen die hun baan verliezen, die ineens Syrische buren hebben of die een moskee in de wijk krijgen. Maar de komst van nieuwe mensen betekent ook meer werkgelegenheid, denk maar eens aan de opvang, de huizen die gebouwd moeten worden of het extra voedsel dat geproduceerd moet worden. Misschien vindt die werkloze binnenkort wel weer een hele leuke nieuwe baan in een van deze sectoren. En misschien is die Syrische buurvrouw wel heel aardig, heel ontwikkeld, heel origineel of weet ik veel wat.

Meehuilen met de wolven in het bos, mensen bevestigen in hun angst en onzekerheid is zinloos, sterker nog, het leidt tot polarisatie en stagnatie. Globalisering is een feit. Het bange konijn wordt onherroepelijk doodgereden. En als je je handen voor je ogen doet, verdwijnt de immigratie niet. Maar zoals Johan Cruijff ooit zei: ieder nadeel heb z’n voordeel. Laten we ons richten op de voordelen, op zoek gaan naar de slimme truc. Wat mij betreft samen met vrouwen als Flavia en Sophie. En met Angela Merkel, maar daarover morgen meer.

 

Afbeelding: screenshot Arena, SRF.

De beuk erin!

We staan in Europa voor grote vragen. Willen we samenwerken, willen we Schengen behouden, willen we een open, tolerante samenleving? Of willen we de nationale grenzen dichtdoen, ons verstoppen achter dijken, heuvels of bergen, en buitenlanders en alles wat anders is zoveel mogelijk buitenhouden? Nergens wordt deze discussie zo breed en openlijk gevoerd als in de half-directe democratie van Zwitserland. In dit land, waar het volk de hoogste macht is, beslist het volk over deze thema’s. Een paar keer per jaar, en met directe consequenties.

De laatste decennia werd de Zwitserse politiek gedomineerd door de SVP. Deze partij is tegen het EU-lidmaatschap, tegen open grenzen, tegen ‘vreemde rechters’ en voor een onafhankelijk, soeverein en neutraal Zwitserland. Maar in onze globaliserende wereld blijkt deze koers steeds onhoudbaarder te worden. Problemen zijn allang niet meer nationaal, denk maar aan milieuvervuiling, terrorisme of cybercriminaliteit. En voor een exportland als Zwitserland zijn goede handelsbetrekkingen bovendien onmisbaar.

De SVP heeft echter een ander wereldbeeld, en gaat gewoon door. Gesterkt door het succes van de laatste jaren, lanceerde de partij in 2014 een volksinitiatief tegen massa-immigratie. Hiermee zette de SVP de betrekkingen met de EU bewust op scherp. Een van de eerste gevolgen van de krappe aanname van dit initiatief was dan ook dat Zwitserse studenten geen gebruik meer kunnen maken van het Erasmus-uitwisselingsprogramma.

Voor veel jongeren is de maat vol. Zij richtten de Operation Libero op, een beweging, geen politieke partij, die zich inzet voor een liberaal, open en tolerant Zwitserland. In tegenstelling tot de traditionele politieke partijen, die steeds weer concessies hebben gedaan aan de SVP in de hoop hiermee kiezers bij deze partij ‘weg te snoepen’, heeft de Operation Libero gekozen voor de confrontatie. De beuk erin, het is klaar met angstzaaierij en isolatie.

De Operation Libero heeft een belangrijke rol gespeeld in het afwijzen van het doorzetinitiatief van afgelopen zondag. Voor het eerst in lange tijd heeft de SVP een gevoelig verlies geleden op het terrein waar zij altijd zo sterk is geweest: het thema van (criminele) buitenlanders.

We zullen zien wat de Operation Libero kan bereiken bij het volgende SVP-initiatief in juni, dat het asielrecht verder wil verscherpen. Als het dan weer lukt om de SVP bij een thuiswedstrijd te verslaan, is de Operation Libero echt een blijverdje. En dan kan deze ontwikkeling ook wel eens richtinggevend blijken te zijn voor andere Europese landen.

 

 

De wil van het volk

De opkomst van populisme is een Europabreed verschijnsel. Volgens populistische leiders heeft de elite het contact met het volk verloren, en komen zij op voor de ‘wil van het volk’. Zo profileert Geert Wilders zichzelf als ‘de vertegenwoordiger van 1,5 miljoen Nederlanders’, wil Nigel Farage de ‘people’s army’ mobiliseren, en is de ondertitel van het boek van Marine le Pen ‘La voix du peuple, l’esprit de la France’ (de stem van het volk, de geest van Frankrijk). Ook de Zwitserse volkspartij SVP kan er wat van, en schermt doorlopend met haar monopolie op de ‘Volkswillen’.

Maar afgelopen zondag gebeurde er iets vreemds in Zwitserland. De SVP kreeg van het volk niet voldoende steun voor haar volksinitiatief, dat een verdere verscherping van de uitzetting van criminele buitenlanders eiste. Juist op dit terrein behaalde de SVP de laatste jaren de ene overwinning na de andere. De volkspartij struikelde nu onverwacht en hard over de wil van het volk. Heeft de volkspartij het contact met het volk verloren? Spreekt zij eigenlijk wel namens het volk? Of is het volk veelzijdiger, gevarieerder, diverser dan populististen beweren?

Populistische partijen voeden graag de kloof tussen elite en volk. Maar de breed gedragen tegencampagne die afgelopen weken in Zwitserland werd gevoerd door een coalitie van elite én volk, wekt twijfels over het bestaan van deze kloof. Als de rechtsstaat in gevaar is en de toekomst van het land op het spel staat, speelt deze tegenstelling blijkbaar niet.

De Zwitserse pers, maar ook de winnaars en de verliezers, zijn nog aan het bekomen van de schokgolf van zondag. Was deze spontane tegencampagne, waarin bijna alle maatschappelijke groeperingen de handen ineensloegen, eenmalig? Of is het een nieuw fenomeen, en lukt het in juni bij het volgende SVP-initiatief weer om kiezers op deze manier te mobiliseren? De meningen zijn verdeeld, de toekomst zal het leren.

Eén ding is echter wel duidelijk geworden: de Zwitsers hebben de afgelopen weken laten zien dat zij op beslissende momenten het politieke podium niet overlaten aan populisten die zeggen de stem van ‘het volk’ te zijn. Het volk, dat zijn wij allemaal, en de politiek is ook van ons allemaal. Chapeau en bedankt!